dia-guarani-cursos-liternauta

dia-guarani-cursos-liternauta

“Guaraní ñe’ê ára” (día del idioma guaraní), se celebra desde 1967 cada 25 de agosto, por ser ese el día cuando el guaraní adopta el rango constitucional como idioma nacional.

Pero recién con la Constitución de 1992 el guaraní se convierte en idioma oficial junto con el español, disponiéndose, además, la obligatoriedad de la enseñanza del guaraní como lengua materna, y que el conocimiento debe ser instruido empleando ambas lenguas.

A modo de celebración de este día, acercamos un texto del estudioso de nuestro idioma, Miguel Verón, quien relata un encuentro imaginario con el idioma.

CHE ÑE’?

Maiteípa che ñe’?, guarani rohayhuetéva. Péinako chave, mayma nemomorãhára apytépe, ne’aramboty ko’?me, ajami rombovy’apav?. 43 ro’ýje remboty ne ro’yeta  apytépe. Jeko yma, posu, pasu, paposu ro’y rupi, mamóti jaikuaa,  che jarýi jaryikuéra oikovépemi gueteri ha’eño Amérika yvy jepysópe, nde neasãi, nembarete ha nereakuãmombyry ko yvy peh? guasúpe; yvy guive yvatévo, kuarahy res? guive kuarahyreikévo, nde reikove ha nde’ayvu, ha ore ramoinguéra ijaguara nderehe. Nde pytu opyta ko’ág?a meve  tenda, tava, ysyry, yvyra, mymba ha ka’avo réraramo.

Ára og?uah?va’ekue ojasurúvo nde rekovépe pytagua rekomarã, ha vokóikema mboka, kurusu ha  mba’asy oipykua ha omboypi ne ñe’?harakuérape, katu nde rejetyvyro, nereñemomir?ri ha reñepyta’ã ani hag?ua ndepytupa. Opaichagua royrõ ha mba’evai ojejapi nderehe nerundívo, ndékatu reñeñot? ha ñeñembohupa akói ára g?uarãicha che ypykuéra korasõ ha apytu’?me, ha péicha rupi mayma tekovai ojejopýva nde rehe nanemovãi; neasãi ha reñembohapo hatãve uveíkatu. Kunuminguéra oisyryku nde pytu isy pyti’áre, nde rembohete, remboho’o, remboheko ha remoñembo’y mayma kuimba’e ha kuña opu’ã pyahúva nde yvýpe. Ha’ekuéra katu oiko ha oikovese nde ijurupekuéra, jepémo pytagua ñe’? año ojejopy ha ojepyso opa hendápe.

Nde rupi che ryke’y Lambare oguerosapukái tekojejopy oñuãva hetã:  “mba’eichapa rupi oúta pytaguakuéra omboaparypy tetã guarani oikuaa’?re iñe’? ha imba’embyasy”; nde rupi kuña tekosã oikuaa’?va, India Juliana, Anahi ha ambueve, ojetyvyro ombotatapejúvo tembiguái reko oipykuáva hetã. Nendive che retãyguakuéra oikove, opurahéi, has? ha ovy’ámi; ndepype ogueroayvu tetã rayhu Tetã Purahéipe, ha opurahéi hembiayjárape ñorairõ pa’?me Che Lucero Aguai’y.

Iko’? ára che retã ijyva’a ha opytaite pytagua poguýpe, ojapo 140 ro’y rupi, ha upévo Mitre ha Sarmiento kyse ijurúpe ojepoi nde ári nembo’i, nemongu’ichochõ ha nemboguetévo yvy ape árigui. Upete guive mbo’ehaópe mitãnguéra ojejurupete, ojejurumboty, oñemoñe’?ngu ha  iñeapytu’?’apyt?; mbo’ehao katu itapere, Paraguái huguysyry. Vy’apópe pytagua oguerokek? nde mano, katu che retã opu’ã jey haguéicha ikusuguégui nde avei maino’i pepo apýre res? pyt?’ymágui ha reñembohapo hatãve tetãygua tee korasõme. Ára pete? jeko che peh?nguekuéra boliviayguápe  omyañamyaña viru rekaha Inglaterra ha Estadounidoygua ha oike Paraguái yvýpe, ha vokóikema nemboykevakuéra oñepyr? nderupi, ñemboyvytu, nembotuli ha ndékatu néikema reipykúi reipysyrõvo che retã Cháko ruguáre; mboka ipu’apenovévaje nde raka’e. Opávo jejuka guasu maratya oguerúva, ndéve g?uarã opa ñemoch?ch?, reñeñomi ha rejehechagui jey, ha ndékatu reñeñongatu jeýnte che retãygua korasõ ha angakuápe.

Ndaikatuvéimaire lopoguasukuéra nemoñemi nderayhuharakuéra nderupíre yvate mbyja ko’?júicha, 1967-me rejehechakuaa –ohechakuaa moñaivaieta Paraguáipe ohayhu’?va- nde che retã ñe’?ha avei castellano ndive; katu jepiveguáicha Castilla ñe’? añónte oñemoch?ch? ha oñemotenonde. Ko’ág?a, jepémo nde che retã ñe’? tee castellano ykére 18 ro’y guivéma, yvateguakuéra ndereko ñemboyképe. Mitãmimi, kuimba’e ha kuñáva, ijayvúva ndepype año ojejurumboty ha oñeapytu’?’apyt? gueteri mbo’ehaópe; opaite che retãygua ipytuh?va nde pytu añóme oikove ñemboyképe; poguasukuéra omoch?ch?végui teko ambue oapo’i Paraguái rapo tee. Katu  orekuéra ne memby tee ko’ág?a rupi ropáyma, roguata, roñakarapu’ã, roñe’? ha rojeytyvyro ñepyr?ma; nda’ijavéima tesah?, jeapo’i, tekomarã ha ñemboyke; rosapukái ha rohendukáma ore reko ha ore ayvu: ha’evéma ñemboyke Paraguáipe.

Guarani che ñe’?, hetaite mboka oñembohu’úvami nderehe ko’ág?a rupi oñemombo ñepyr?ma, ha Paraguái ra’y ha rajy tee rojohujeýma ore rape oñemokañyva’ekue ore hegui, ha roipykúi ñepyr?ma yvy marãe’? rapére. Hetahetavéningo nderayhu ha nemoch?ch?va ko’ág?a rupi, ha mbovymbovyve nderayhu’? ha nembogueséva yvy ape árigui; moñái ñemoñare ha pytagua rembiguáinte ningo umi nemboykevaietéva ymaite guive, katu umíva opytáma tapykuépe.

Og?uah?ma ára, che ñe’?, ore poyvi pytã, morot? ha hovy ndive reveve ha mbyja ka’arupy ykére rejajáivo. Ko’?ko’?re oreaguara nderehe, nendive che retã os?ma ñeñapyt? ha javoráigui; techapyrãma ningo nde rejupi remimbi yvate, ha maymáva hovayváma nderehe.

Ne’aramboty árape, che ayvu tee, orekuéra nderayhuha ro’éma ndéve romochich? ha romotendondevetaha mayma ñe’?gui, ha romo?taha ore ati’y, ore apytu’? ha ore korasõ nde rejajái añete hag?ua ore retãme. Ko mokõisa ro’y Paraguái Estado heñói hague ára jegueromandu’ápe, oreku’íta nderayhupápe anivéma hag?ua nde reñeñomi, rejeguerot? térã reñemomir?. Ko ára guive rohyvykoivéta nde yvy. Nde ore mbyjako’? ha ore jerovia, nde ore korasõsa; nde ore retã Paraguái ñe’? tee ha tekokatu rape.

 

Miguel Ángel Verón
25 jasypoapy 2010

Comments are closed.

Las cookies nos permiten ofrecer nuestros servicios. Al utilizar nuestros servicios, aceptas el uso que hacemos de las cookies. Más información.